ދުޢާ އިޖާބަކުރެއްވުމުގެ ނިޝާންތައް
الحمد لله، والصلاة والسلام على رسول الله، وبعد:
ފުރަތަމައީ:
ދުޢާ އިޖާބަވުމުގެ ނިޝާންތަކާ ބެހޭގޮތުން ޝައިޚުލް ގުއްރާ އިބްނުލް ޖަޒަރީ (ރަޙިމަހުއްލާ) ވިދާޅުވެފައިވެއެވެ:
“ދުޢާ އިޖާބަވުމުގެ ނިޝާންތަކުގެ ތެރޭގައި؛ ހިތަށް ބިރުވެރިކަން ވަނުމާއި، ކަރުނަ އެޅުމާއި، ހަށިގަނޑު ތުރުތުރުލުމާއި، ފިނިވުމާއި، ބައެއް ފަހަރު ހޭނެތުމާއި ނުވަތަ ވަށައިގެންވާ ކަންކަމަށް ޣާފިލުވުން ހިމެނެއެވެ. މީގެ އިތުރުން، ދުޢާކޮށް ނިމުމާއެކު ހިތަށް ހަމަޖެހުމާއި، ހަށިގަނޑަށް ލުއިކަން އިޙްސާސްވުން ހިމެނެއެވެ. އެއީ ހީވާގޮތުން އޭނާގެ ކިބައިން ބަރު ބުރައެއް އުފުލައިލެވުނު ކަހަލައެވެ. އެވަގުތު އޭނާ މާތްﷲ އަށް އިޚްލާޞްތެރިވުމާއި، އަޅުކަމުގައި ވަގުތު ހޭދަކުރުމާއި، ޞަދަގާތް ދިނުމާއި، މާތްﷲ ގެ ނިޢުމަތްތައް ހަނދުމަކޮށް ޙަމްދުކުރުމުގައި ދެމިހުންނާނެއެވެ. އަދި ‘الحمد لله الذي بنعمته تتم الصالحات’ (ހުރިހާ ހެޔޮ ކަންކަމެއް ފުރިހަމަކޮށްދެއްވާ މާތްﷲ އަށް ޙަމްދު ހުއްޓެވެ) މިފަދައިން ކިޔައި ދަންނަވާނެއެވެ.” (ޢިއްދަތުލް ޙިޞްނިލް ޙަޞީން، ޞަފްޙާ 43)
އިމާމް އިބްނުލް ޖަޒަރީ މި ބަޔާންކުރެއްވި ކަންކަމަކީ، އަޅުގަނޑުމެންނަށް އެނގިފައިވާ ގޮތުގައި، ދީނީ ނައްޞުތަކުން (ޤުރުއާނާއި ސުންނަތުން) ސީދާ އައިސްފައިވާ ކަންކަމެއް ނޫނެވެ. މިއީ ތަޖުރިބާގެ އަލީގައި ބަޔާންކޮށްފައިވާ ކަންކަމެވެ. އަދި މިކަންކަމުގެ ޞައްޙަކަން ޔަޤީންވަނީ ދުޢާ އިޖާބަވުމަށްފަހުގައެވެ. މާތްﷲ އަށް ބިރުވެތިވެ، މަޑުމޮޅިކަމާއެކު ދުޢާކޮށް ކަރުނަ އެޅި ނަމަވެސް، ބައެއް ފަހަރު އެމީހަކު އެދޭ ކަންތައް އެދޭ ގޮތަށް ޙާޞިލްނުވެ ހިނގައިދާނެއެވެ. އަދި ނަބީބޭކަލުންނަކީ އެންމެ ތަޤުވާވެރި ބޭކަލުން ކަމުގައި ވީނަމަވެސް، އެ ބޭކަލުން ކުރެއްވި ކޮންމެ ދުޢާއެއްވެސް އެ ބޭކަލުން އެދިވަޑައިގަތް ވަގުތު އިޖާބަވެފައި ނުވެއެވެ.
ނަމަވެސް، މަތީގައި ބަޔާންކުރެވުނު ބައެއް ކަންކަމަކީ ދުޢާ އިޖާބަވުމަށް މަގުފަހިވާ ސަބަބުތަކެއް ކަމުގައި ވެދާނެއެވެ.
އިބްނުލް ޖަޒަރީގެ ވާހަކަފުޅަށް އިޝާރާތް ކުރައްވައި އައްޝައުކާނީ (ރަޙިމަހުއްލާ) ވިދާޅުވެފައިވެއެވެ: “މުޞައްނިފު އެ ބަޔާންކުރެއްވި ނިޝާންތަކަކީ ތަޖުރިބާގެ މައްޗަށް ބިނާވެފައިވާ ކަންކަމެވެ. މީގެ މައްޗަށް ދީނީ ނައްޞުތަކުން ދަލީލު ހޯދާކަށް ނުޖެހެއެވެ. ދުޢާކުރާ ކޮންމެ މީހަކަށްވެސް، އޭނާގެ ދުޢާ އިޖާބަވެ، މާތްﷲ ރަޙުމަތް ލައްވައިފިނަމަ، މިއިން ކަމެއް އޭނާއަށް އިޙްސާސް ކުރެވޭނެއެވެ.” (ތުޙްފަތުއް ޛާކިރީން، ޞަފްޙާ 94)
ދީނީ ނައްޞުތަކަށް ބަލާއިރު، ދުޢާ އިޖާބަވުމުގެ ސީދާ ނިޝާންތަކެއް ޤުރުއާނާއި ސުންނަތުގައި ބަޔާންވެގެންވާ ކަމަކަށް ނުފެނެއެވެ. އެކަން އެނގޭނެ ސީދާ ގޮތަކީ ދުޢާކުރި ކަންތައް ޙާޞިލްވުން ނުވަތަ އެ ދުޢާގެ އަސަރު ފެނުމެވެ. މިއީ ވަރަށް ސާފު ކަމެކެވެ.
ދެވަނައީ:
ބައެއް ޢިލްމުވެރިން ވިދާޅުވާ ގޮތުގައި، މީހަކަށް ދުޢާކުރުމުގެ ތައުފީޤު ލިބުމަކީވެސް އެ ދުޢާ އިޖާބަވާނެކަމުގެ ނިޝާނެކެވެ.
އިބްނު ތައިމިއްޔާ (ރަޙިމަހުއްލާ) ވިދާޅުވެފައިވެއެވެ: “ބައެއް ޢިލްމުވެރިން ވިދާޅުވާ ގޮތުގައި، ދުޢާކުރުމުގެ ޢަމަލަކީ އޭނާ އެދޭ ކަންތައް ޙާޞިލްވާނެ ކަމުގެ ދަލީލެކެވެ. އެއީ ސަބަބަކާ ނަތީޖާއެއްގެ ގުޅުމަށްވުރެ ބޮޑަށް، ދަލީލަކާއި އެ ދަލީލުން ސާބިތުވާ ކަމެއްގެ ގުޅުން ފަދަ ކަމެކެވެ.” (އިޤްތިޟާއުއް ޞިރާތިލް މުސްތަޤީމް، 2/228)
އަދި އިތުރަށް ވިދާޅުވިއެވެ: “ރަނގަޅު ގޮތަކީ ގިނަ ޢިލްމުވެރިން ދެކެވަޑައިގަންނަވާ ގޮތެވެ. އެއީ ދުޢާކުރުމަކީ ހެޔޮކަން ލިބުމަށް މާތްﷲ މިންވަރުކުރައްވާފައިވާ އެހެނިހެން ސަބަބުތަކާއި ވަސީލަތްތަކުގެ ތެރެއިން ވަސީލަތެކެވެ. މާތްﷲ އަޅަކަށް ހެޔޮ ގޮތް އިރާދަކުރައްވައިފިނަމަ، އެކަލާނގެ އެމީހެއްގެ ހިތަށް ދުޢާކުރުމާއި އެހީއަށް އެދުމުގެ ޝުޢޫރު ވައްދަވައެވެ. ޢުމަރުގެފާނު ވިދާޅުވެފައިވާ ފަދައިންނެވެ: ‘ތިމަންކަލޭގެފާނު ދުޢާ އިޖާބަވުމާމެދު ކަންބޮޑުވެވަޑައެއް ނުގަންނަވަމެވެ. ނަމަވެސް ތިމަންކަލޭގެފާނު ކަންބޮޑުވެވަޑައިގަންނަވަނީ ދުޢާކުރުމުގެ ތައުފީޤު ލިބުމާމެދުގައެވެ. އެހެނީ ދުޢާކުރުމުގެ ހެޔޮ ނަސީބު ލިބިއްޖެނަމަ، އެއާއެކު އިޖާބަވުންވެސް ވާނެއެވެ.'”
މި ބަހީސް އިބްނުލް ޤައްޔިމް އެކަލޭގެފާނުގެ ފޮތްތަކުގައި ޛިކުރު ކުރައްވާފައިވެއެވެ. ނަމަވެސް މި ވާހަކައިގެ ސަނަދު (ރިވާޔަތް އައިސްފައިވާ ގޮތް) ސާފުކޮށް އެނގޭކަށް ނެތެވެ.
والله أعلم.
